बालसंजीवनी - आयुर्वेद बालकांनसाठी (भाग -22)

22. अपचन, अजीर्ण आणि पोटाचे विकार – कारणे आणि उपाय

बालकांचे पचनसंस्थान अजून पूर्ण विकसित झालेले नसते, त्यामुळे अपचन, अजीर्ण आणि पोटाच्या तक्रारी या मुलांमध्ये वारंवार आढळतात. चुकीच्या आहारामुळे आणि जीवनशैलीतील बदलांमुळे मुलांमध्ये हे विकार वाढू शकतात. आयुर्वेदात यासाठी प्रभावी उपचार व घरगुती उपाय सांगितले आहेत.

१. अपचन, अजीर्ण म्हणजे काय?

अपचन (Indigestion)

पचनाच्या प्रक्रियेत अडथळा आल्यामुळे पोट फुगणे, गॅस होणे, जडपणा वाटणे आणि छातीत जळजळ होणे यासारख्या समस्या उद्भवतात.

अजीर्ण (Dyspepsia)

अन्न व्यवस्थित न पचल्याने वारंवार भूक मंदावणे, ढेकर येणे, गॅसेस होणे आणि जडपणा जाणवणे ही लक्षणे दिसतात.

इतर पोटाचे विकार

✔️ अतिसार (Diarrhea) – वारंवार सैल शौचाला जाणे.
✔️ उलटी (Vomiting) – अन्न न पचता बाहेर टाकले जाणे.
✔️ कब्ज (Constipation) – शौचास त्रास होणे आणि मल सुकटणे.

२. अपचन व पोटाच्या विकारांची कारणे

✅ अयोग्य आहार: जड, तिखट, मसालेदार किंवा तेलकट पदार्थ खाल्ल्याने अपचन होते.
✅ अति खाद्यपदार्थ सेवन: सतत स्नॅक्स, जंक फूड किंवा गोड पदार्थ खाल्ल्याने पचनशक्ती बिघडते.
✅ अनियमित जेवण: वेळच्या वेळी न जेवल्यास आणि झोपण्यापूर्वी अन्न सेवन केल्यास अजीर्ण होते.
✅ अतिखाणे: भुकेपेक्षा जास्त खाल्ल्यास पचनास अडथळा येतो.
✅ पचनशक्ती कमी असणे: मुलांच्या पचनशक्तीचा विचार न करता दिलेला आहार.
✅ मानसिक तणाव: चिंता, भय आणि अति खेळल्याने पचन प्रक्रियेत अडथळा येतो.
✅ अयोग्य सवयी: अन्न व्यवस्थित चावून न खाणे, जेवण झाल्यावर लगेच झोपणे इत्यादी.

३. आयुर्वेदानुसार अपचन व अजीर्ण दूर करण्याचे उपाय

(१) सुंठ आणि हिंग उपाय

✔️ एक चमचा कोमट पाण्यात चिमूटभर सुंठ आणि हिंग मिसळून द्यावे.
✔️ यामुळे गॅस आणि पोटदुखी कमी होते.

(२) बेलफळाचा रस

✔️ बेलफळ पचनासाठी उत्तम असून पोटाच्या विकारांवर प्रभावी आहे.

(३) लिंबू आणि सैंधव मीठ

✔️ एक ग्लास गरम पाण्यात लिंबाचा रस व सैंधव टाकून प्यायला द्यावे.
✔️ यामुळे अन्न सहज पचते आणि अजीर्ण होत नाही.

(४) ताक आणि जिरं

✔️ ताकात जिरेपूड मिसळून प्यायल्याने पचन सुधारते.

(५) हळदीचे दूध

✔️ हळदीमध्ये जंतुनाशक गुणधर्म असून अपचन, अजीर्ण आणि गॅसेससाठी फायदेशीर आहे.

(६) त्रिफळा चूर्ण

✔️ त्रिफळा चूर्ण रात्री कोमट पाण्यासोबत घेतल्यास पोट साफ होते.

(७) तुळशी आणि मध

✔️ तुळशीच्या पानांचा रस मधासोबत दिल्यास पचन सुधारते.

४. आहार आणि जीवनशैलीतील बदल

✔️ मुलांना हलका, पचायला सोपा आणि घरगुती आहार द्यावा.
✔️ दुपारच्या जेवणानंतर साधारण १० मिनिटे चालण्याची सवय लावावी.
✔️ ताजे फळ, भाज्या आणि हिरव्या पालेभाज्यांचा आहारात समावेश करावा.
✔️ बाहेरील जंक फूड, थंडपेय आणि गोड पदार्थांचे सेवन कमी करावे.
✔️ रात्री झोपण्यापूर्वी गरम पाणी प्यायल्याने पचन सुधारते.
✔️ रोज ठराविक वेळी जेवण घेण्याची सवय लावावी.

५. निष्कर्ष

आयुर्वेदानुसार, अपचन आणि पोटाच्या विकारांचे प्रमाण कमी करण्यासाठी संतुलित आहार, योग्य जीवनशैली आणि घरगुती उपायांचा अवलंब करणे गरजेचे आहे. अपचन व अजीर्ण होऊ नये म्हणून आहार नियोजनावर विशेष लक्ष द्यावे.

"योग्य आहार आणि आयुर्वेदिक उपायांनी बालकांचे पचनसंस्थान सुदृढ ठेवा!"

Dr. Bhushan Kale.

Dr. Smita Kale.

Contact - 9665351355

               - 8888511522

बालसंजीवनी - आयुर्वेद बालकांनसाठी (भाग -21)

21. सर्दी, खोकला आणि तापासाठी घरगुती आयुर्वेदिक उपाय

बालकांमध्ये सर्दी, खोकला आणि ताप यांसारख्या समस्या वारंवार उद्भवू शकतात. बदलत्या हवामानामुळे किंवा रोगप्रतिकारशक्ती कमी असल्याने लहान मुलांना या तक्रारी सतत जाणवतात. मात्र, आयुर्वेदामध्ये यावर प्रभावी आणि नैसर्गिक उपाय सांगितले आहेत. हे घरगुती उपाय मुलांसाठी सुरक्षित आणि परिणामकारक असून त्यांचा कोणताही दुष्परिणाम होत नाही.

---

१. सर्दीसाठी आयुर्वेदिक घरगुती उपाय

(१) हळदीचे दूध (गोल्डन मिल्क)

✅ एक ग्लास गरम दुधात अर्धा चमचा हळद मिसळून संध्याकाळी झोपण्यापूर्वी द्यावे.
✅ हळदीमध्ये अँटी-इंफ्लेमेटरी आणि बॅक्टेरिया नष्ट करणारे गुणधर्म असतात.

(२) अद्रक आणि मध मिश्रण

✅ १ चमचा अद्रकाचा रस आणि १ चमचा मध एकत्र करून दिवसातून २ वेळा द्यावे.
✅ हे मिश्रण घशाला उष्णता देते आणि कफ विरघळण्यास मदत करते.

(३) सूप आणि काढे

✅ तुळस, आले, दालचिनी आणि काळी मिरी यांचा काढा तयार करून गाळून थोड्या मधासोबत द्यावा.
✅ कोमट तुळशीचा काढा सर्दी आणि बंद नाक उघडण्यासाठी फायदेशीर ठरतो.

(४) वाफ घेणे (स्टीम इनहेलेशन)

✅ गरम पाण्यात तुळस, पुदिना आणि हलकं हळद टाकून त्याची वाफ घेतल्याने नाकातील सर्दी कमी होते.

---

२. खोकल्यासाठी आयुर्वेदिक उपाय

(१) हळद आणि मध मिश्रण

✅ १ चमचा मधात चिमूटभर हळद मिसळून दिवसातून दोनदा द्यावे.
✅ हळदीमुळे संसर्ग दूर होतो आणि घशाची खवखव कमी होते.

(२) लवंग आणि मध

✅ १-२ लवंगा भाजून त्याची पूड करून मधासोबत द्यावी.
✅ लवंगेमध्ये अँटी-बॅक्टेरियल गुणधर्म असून खोकल्यासाठी लाभदायक आहे.

(३) हळद आणि सैंधव मीठ टाकलेले गरम पाणी

✅ याने घसा स्वच्छ राहतो आणि कफ मोकळा होतो.

(४) हिंग लावणे

✅ हिंग आणि तूप एकत्र करून छातीवर लावल्याने कफ कमी होतो आणि खोकला थांबतो.

---

३. तापासाठी आयुर्वेदिक उपाय

(१) कोरफडीचा रस

✅ कोरफड जंतुनाशक आहे आणि ताप कमी करण्यासाठी फायदेशीर आहे.

(२) धन्याचा काढा

✅ १ चमचा धन्याचे पाणी उकळून त्यात मध मिसळून द्यावे.
✅ याने शरीरातील उष्णता नियंत्रित होते.

(३) तुळशीचा काढा

✅ ५-६ तुळशीची पाने पाण्यात उकळून त्यात मध मिसळून द्यावे.
✅ यामुळे ताप कमी होतो आणि शरीराची प्रतिकारशक्ती वाढते.

(४) ओल्या कापडाने अंग पुसणे

✅ गरम पाण्यात कापड ओवाळून अंग पुसल्यास ताप झपाट्याने उतरतो.

---

आहारातील बदल आणि प्रतिबंधात्मक उपाय

✅ मुलांना हलका, सुपाच्य आणि गरम आहार द्यावा.
✅ दूध, सूप, ताज्या फळांचा रस आणि सत्त्वयुक्त पदार्थांचा समावेश करावा.
✅ सर्दी-खोकल्याची लागण टाळण्यासाठी मसालेयुक्त आहार आणि सेंद्रिय तूपाचा वापर करावा.
✅ लहान मुलांनी खूप थंड पदार्थ आणि गोड पदार्थ जास्त प्रमाणात खाणे टाळावे.

---

निष्कर्ष

सर्दी, खोकला आणि ताप यांसाठी आयुर्वेदिक उपाय सुरक्षित आणि प्रभावी आहेत. रोजच्या आहारात औषधी वनस्पतींचा समावेश केल्यास रोगप्रतिकारशक्ती वाढून आजार कमी होतात. लहान मुलांची रोगप्रतिकारशक्ती वाढवण्यासाठी योग्य आहार आणि घरगुती उपाय यांचे पालन करणे गरजेचे आहे.

"नैसर्गिक आयुर्वेदिक उपचारांनी बालकांचे आरोग्य सुदृढ ठेवा!"

Dr. Bhushan Kale.

Dr. Smita Kale.

Contact - 9665351355

               - 8888511522

बालसंजीवनी - आयुर्वेद बालकांनसाठी (भाग -20)

20. पौगंडावस्थेतील पौष्टिक आहार

पौगंडावस्था म्हणजे १२ ते १८ वर्षे या वयोगटातील मुलांचा वाढीचा महत्त्वाचा टप्पा. या काळात मुलांमध्ये शारीरिक, मानसिक आणि भावनिक बदल वेगाने घडतात. हाडांची वाढ, स्नायूंचा विकास, हार्मोन्समध्ये बदल आणि मानसिक स्थैर्य या सर्व गोष्टींसाठी संतुलित आणि पौष्टिक आहार आवश्यक असतो. आयुर्वेदानुसार, या वयात शरीरातील "पित्त" आणि "कफ" दोष प्रभावी होतात, त्यामुळे योग्य आहार घेतल्यास शारीरिक आणि मानसिक आरोग्य उत्तम राहते.

पौगंडावस्थेतील वाढीची गरज आणि आहाराचे महत्त्व

या वयात शरीराची वाढ झपाट्याने होत असल्याने मुलांना अधिक प्रमाणात पोषकतत्त्वांची गरज असते. योग्य आहार घेतल्यास –

✅ हाडे आणि स्नायू मजबूत होतात.
✅ ऊर्जा आणि तंदुरुस्ती टिकून राहते.
✅ स्मरणशक्ती आणि एकाग्रता सुधारते.
✅ त्वचा आणि केस निरोगी राहतात.
✅ हार्मोन्स संतुलित राहून मानसिक स्थैर्य टिकते.
✅ रोगप्रतिकारशक्ती मजबूत होते.

पौगंडावस्थेतील आवश्यक पोषकतत्त्वे आणि त्यांचे स्रोत

१. प्रथिने (Proteins) – स्नायू आणि पेशींच्या वाढीसाठी

✅ दूध, दही, तूप, पनीर, कडधान्ये, डाळी, मोड आलेले धान्य, भोपळ्याच्या बिया, बदाम, अक्रोड

२. कॅल्शियम आणि फॉस्फरस – हाडे आणि दात मजबूत करण्यासाठी

✅ गायीचे दूध, नाचणी (रागी), शेवग्याच्या शेंगा, तीळ, आमसूल, डिंक लाडू, हिरव्या पालेभाज्या

३. लोह (Iron) – हिमोग्लोबिन वाढीसाठी

✅ पालक, मेथी, तांदूळ, डाळी, खजूर, मनुका, गूळ, अनार

४. जीवनसत्त्वे (Vitamins) – त्वचा, डोळे आणि प्रतिकारशक्तीसाठी

✅ गाजर, टोमॅटो, संत्री, पपई, आंबा, आवळा, नारळपाणी

५. चांगल्या चरबीयुक्त पदार्थ – ऊर्जा वाढवण्यासाठी

✅ साजूक तूप, शेंगदाणे, बदाम, अक्रोड, नारळ, तीळ

आयुर्वेदिक दृष्टिकोन आणि आहारातील शुद्धता

✅ सेंद्रिय आणि नैसर्गिक पदार्थांचे सेवन करावे.
✅ अति प्रमाणात मसाले, तळलेले पदार्थ, पिझ्झा, बर्गर, कोल्ड्रिंक्स यांचा अतिरेक टाळावा.
✅ ताजे अन्न खावे आणि प्रिझर्वेटिव्हयुक्त पदार्थ टाळावेत.
✅ सकाळी गरम पाणी किंवा आवळा-हळद मिश्रित दूध पिणे फायदेशीर ठरते.
✅ रात्री झोपण्यापूर्वी बदाम-खजूरयुक्त दूध घेतल्यास शरीर बळकट होते.

योग्य दिनचर्या आणि आहार यांचा समतोल

✔ सकाळी भरपूर पाणी प्यावे.
✔ न्याहारी समृद्ध आणि पौष्टिक असावी.
✔ दुपारच्या जेवणात संतुलित आहार घ्यावा.
✔ संध्याकाळी हलका नाश्ता – फळे किंवा सूप.
✔ रात्री हलका आणि सुपाच्य आहार घ्यावा.

निष्कर्ष

पौगंडावस्था हा शारीरिक आणि मानसिक बदलांचा टप्पा असल्याने योग्य आहार, नियमित व्यायाम आणि संतुलित जीवनशैली या गोष्टींचे पालन केल्यास बालकांचे आरोग्य उत्तम राहते. संपूर्ण आणि पोषक आहार हा सुदृढ भविष्याची गुरुकिल्ली आहे.

"संतुलित आहार – निरोगी आयुष्याचा आधार!"

 

 

 Dr. Bhushan Kale.

Dr. Smita Kale.

Contact - 9665351355

               - 8888511522

बालसंजीवनी - आयुर्वेद बालकांनसाठी (भाग -19)

19. अल्पवजन व पौष्टिकता वाढवण्यासाठी आयुर्वेदिक मार्ग

बालकाच्या आरोग्यासाठी योग्य वजन आणि पौष्टिकता अत्यंत महत्त्वाची असते. परंतु अनेक पालक आपल्या मुलांच्या कमी वजनाबद्दल चिंताग्रस्त असतात. बालकांचे वजन त्यांच्या वयानुसार आणि उंचीनुसार संतुलित असणे आवश्यक असते. काही मुले लहान वयातच अशक्त, कमजोर आणि रोगप्रतिकारशक्ती कमी असलेली दिसतात. अशा वेळी आयुर्वेदात दिलेले आहार व जीवनशैलीविषयक मार्गदर्शन अत्यंत फायदेशीर ठरते.

अल्पवजनाची कारणे

मुलांमध्ये कमी वजन होण्याची अनेक कारणे असू शकतात –

1. अयोग्य आहार – पौष्टिक पदार्थांचा अभाव
2. पचनशक्ती कमजोर असणे – सतत अपचन किंवा भूक मंदावणे
3. अतिसार किंवा वारंवार होणारे जंतसंसर्ग
4. अनुवांशिक कारणे – आई-वडिलांचे अंगकाठी सडपातळ असणे
5. अधिक शारीरिक हालचाल व कमी पोषण मिळणे
6. मानसिक ताण व झोपेची कमतरता
7. कोणत्याही प्रकारचा दीर्घकालीन आजार किंवा जठरातील दोष

---

अल्पवजन सुधारण्यासाठी आयुर्वेदिक उपाय

१. आहारातील बदल (संतुलित आहार घेणे)

आयुर्वेदानुसार, मुलांचे वजन वाढवण्यासाठी "बृंहण" म्हणजेच पोषण देणारा आहार आवश्यक आहे.

✅ दूध आणि दुग्धजन्य पदार्थ – गायीचे दूध, साजूक तूप, ताक यांचा आहारात समावेश करावा.
✅ ड्रायफ्रूट्स आणि मेव्याचा वापर – बदाम, अक्रोड, खजूर, अंजीर, मनुका हे स्निग्ध आणि उष्ण असल्याने वजन वाढवण्यासाठी उपयुक्त असतात.
✅ नाचणी आणि गहू यांचे सत्व – हाडांची मजबूती आणि स्नायूंची वाढ करण्यासाठी फायदेशीर.
✅ तुपभात व खिचडी – पचनास हलके व वजन वाढवण्यासाठी पोषक.
✅ गुळ आणि शेंगदाणे – रक्तवृद्धी आणि पोषणासाठी उत्तम.
✅ हिरव्या पालेभाज्या आणि ताज्या फळे – आवश्यक जीवनसत्त्वे मिळण्यासाठी.

२. पचनशक्ती सुधारण्यासाठी उपाय

मुलांचे वजन वाढवण्यासाठी पचनसंस्था सक्षम असणे अत्यंत गरजेचे आहे.

✅ हिंगासव, शतावरी कल्प, विदारी कल्प, सौंफ-अजवाइन चूर्ण – भूक वाढवण्यासाठी उपयुक्त.
✅ तुपात परतलेले सुंठ आणि जिरे – पचन सुधारण्यास मदत करतात.
✅ बाळांना गरम पाणी पाजावे – जठराग्नी उत्तेजित होतो व अन्नाचे योग्य प्रकारे पचन होते.

३. स्निग्ध (स्नेहन) आहार वाढवा

✅ साजूक तूप – रोजच्या आहारात तूप वाढवावे.
✅ सुपाच्य तेलांचा वापर – तिळाचे तेल, नारळ तेल आणि गायीच्या तुपाने मसाज करावा.
✅ अन्नात साजूक तूप मिसळून देणे – पचन सुधारून ताकद वाढते.

४. आयुर्वेदिक औषधी उपाय

✅ अश्वगंधा कल्प – हाडे व स्नायू मजबूत करण्यासाठी.
✅ शतावरी कल्प – पोषण व बृंहणसाठी.
✅ विदारीकंद – वजन वाढवण्यासाठी उपयोगी.
✅ बाळ गुटी – पचन सुधारून ताकद वाढवते.

५. दिनचर्या आणि झोप यांचे महत्त्व

✅ योग्य वेळी झोप अनिवार्य – रात्री उशिरा झोपल्याने पचन बिघडते.
✅ हलका व्यायाम किंवा खेळ – शरीरातील रक्तप्रवाह सुधारतो आणि भूक वाढते.
✅ मालिश – रोज नहाण्यापूर्वी नारळ तेल किंवा तिळाच्या तेलाने मसाज करावा.

निष्कर्ष

अल्पवजन ही चिंता करण्यासारखी बाब नाही, पण योग्य आहार, दिनचर्या आणि आयुर्वेदिक उपचार घेतल्यास बाळाची वाढ निरोगी व संतुलित होते. कृत्रिम प्रथिने आणि जंक फूडपेक्षा नैसर्गिक आणि आयुर्वेदिक आहार मुलांसाठी अधिक सुरक्षित व परिणामकारक आहे. पालकांनी मुलांच्या पोषणाकडे विशेष लक्ष द्यावे आणि त्यांना सुदृढ वाढीसाठी प्रोत्साहित करावे.

सुपोषित आहार = सुदृढ शरीर = उज्वल भविष्य!

Dr. Bhushan Kale.

Dr. Smita Kale.

Contact - 9665351355

               - 8888511522