बालसंजीवनी - आयुर्वेद बालकांसाठी (भाग -32)

32. ऋतूनुसार बालकांची काळजी आणि आरोग्य

परिचय:
ऋतू बदलाचा परिणाम मुलांच्या आरोग्यावर थेट होतो. आयुर्वेदानुसार, प्रत्येक ऋतूमध्ये वात, पित्त आणि कफ यांचे संतुलन बदलते, त्यामुळे सर्व ऋतूंमध्ये बालकांची काळजी योग्य प्रकारे घेणे आवश्यक असते. योग्य आहार, दिनचर्या आणि देखभालीच्या मदतीने मुलांचे आरोग्य मजबूत ठेवता येते.

१. हिवाळ्यात (हेमंत आणि शिशिर ऋतू) बालकांची काळजी

(नोव्हेंबर ते फेब्रुवारी)

✅ शरीरातील उष्णता टिकवण्यासाठी गरम आणि पौष्टिक आहार द्यावा.
✅ डाळींचे सूप, तूप, गूळ, सुंठ आणि बदामयुक्त दूध द्यावे.
✅ सकाळी अभ्यंग (तिळाच्या तेलाने मालिश) करावी, त्यामुळे शरीर उष्ण राहते.
✅ थंड वाऱ्यापासून संरक्षणासाठी गरम कपडे वापरावेत.
✅ उष्ण पाणी पिण्याची सवय लावावी, त्यामुळे पचन सुधारते आणि कफाचा त्रास कमी होतो.

२. उन्हाळ्यात (ग्रीष्म ऋतू) बालकांची काळजी

(मार्च ते जून)

✅ गरमीमुळे शरीरातील जलीय अंश कमी होतो, त्यामुळे पुरेशी द्रवपदार्थ देणे गरजेचे आहे.
✅ कोकम सरबत, नारळ पाणी, गव्हाचा कणसाचा रस, ताक यांचा आहारात समावेश करावा.
✅ उन्हाच्या तीव्रतेपासून बचाव करण्यासाठी हलकी आणि सूती वस्त्रे वापरावी.
✅ शरीराला थंडावा मिळावा म्हणून गुलाब आणि चंदनयुक्त तेलाने मसाज करावा.
✅ थंड पाण्याने आंघोळ करून मुलांना उन्हातून वाचवावे.

३. पावसाळ्यात (वर्षा ऋतू) बालकांची काळजी

(जुलै ते सप्टेंबर)

✅ या काळात पचनशक्ती कमजोर होते, त्यामुळे हलका आणि सुपाच्य आहार द्यावा.
✅ तुपात परतलेले पदार्थ, गरम सूप आणि आल्याचा काढा उपयुक्त ठरतो.
✅ सर्दी-खोकल्याचा त्रास होऊ नये म्हणून गार पाणी व थंड पदार्थ टाळावेत.
✅ मुलांचे कपडे कोरडे आणि स्वच्छ ठेवावे.
✅ जंतुसंसर्ग टाळण्यासाठी हात-पाय धुण्याची सवय लावावी.

४. शरद ऋतूमध्ये बालकांची काळजी

(ऑक्टोबर ते नोव्हेंबर)

✅ या ऋतूत शरीरात पित्ताचे प्रमाण वाढते, त्यामुळे गोड, थंड आणि स्निग्ध पदार्थ द्यावेत.
✅ तांदूळ, तुप, दूध आणि साखरयुक्त पदार्थ आहारात ठेवावेत.
✅ डोळ्यांच्या आरोग्यासाठी त्रिफळा चूर्ण आणि गुलाब पाणी उपयुक्त ठरते.
✅ उन्हात खेळताना मुलांना टोपी किंवा गॉगल घालावे.
✅ जड, तळलेले आणि मसालेदार पदार्थ टाळावेत.

५. वसंत ऋतूमध्ये बालकांची काळजी

(मार्च ते एप्रिल)

✅ कफ वाढण्याची शक्यता असल्याने गोड पदार्थ आणि थंड पेय कमी द्यावेत.
✅ व्यायाम आणि योगासने करून शरीर हलके ठेवावे.
✅ आल्याचा काढा, मध आणि सुंठ यांचा आहारात समावेश करावा.
✅ हळद आणि तुळशीयुक्त दूध देऊन प्रतिकारशक्ती वाढवावी.
✅ गरम पाणी पिण्याची सवय लावावी, त्यामुळे कफाचा त्रास कमी होतो.

निष्कर्ष

ऋतूनुसार आहार आणि दिनचर्येमध्ये योग्य बदल केल्यास मुलांचे आरोग्य उत्तम राहते आणि त्यांना ऋतुसंक्रमणाच्या समस्यांपासून संरक्षण मिळते. आयुर्वेदानुसार प्रत्येक ऋतूच्या वैशिष्ट्यानुसार आहार, वस्त्र, स्नान आणि दिनचर्या ठरवावी, ज्यामुळे मुलांची रोगप्रतिकारक शक्ती वाढेल आणि त्यांचे आरोग्य सुदृढ राहील.

"आयुर्वेदानुसार ऋतूमानानुसार जीवनशैली बदला आणि बालकांचे आरोग्य उत्तम ठेवा!" 

 

Dr. Bhushan Kale.

Dr. Smita Kale.

Contact - 9665351355

               - 8888511522

बालसंजीवनी - आयुर्वेद बालकांसाठी (भाग -31)

31.  बालकांसाठी योग्य दिनचर्या आणि आरोग्यदायी सवयी

22.   परिचय:
बालकांचे आरोग्य आणि मानसिक विकास हा त्यांच्या दिनचर्येवर मोठ्या प्रमाणात अवलंबून असतो. योग्य दिनचर्या आणि आरोग्यदायी सवयी लहानपणापासून आत्मसात केल्या तर मुलांचे शारीरिक, मानसिक आणि बौद्धिक आरोग्य चांगले राहते. आयुर्वेदात दिनचर्येला विशेष महत्त्व देण्यात आले आहे. लहान मुलांना नैसर्गिक आणि सात्त्विक जीवनशैली शिकवली तर त्यांचे आरोग्य उत्तम राहते आणि भविष्यात होणाऱ्या विकारांपासून त्यांना संरक्षण मिळते.

.  १. आयुर्वेदानुसार बालकांसाठी योग्य दिनचर्या

25.  (१) प्रातःकाळची शिस्त (सकाळी उठण्याची सवय)

26.   ✅ सकाळी सूर्योदयापूर्वी किंवा सूर्योदयाच्या वेळी उठणे उत्तम.
✅ दिवसाची सुरुवात सकारात्मक विचार आणि प्रार्थनेने करावी.
✅ उठल्यानंतर लगेच तोंड धुणे आणि कोमट पाणी प्यावे.
✅ वज्रासन किंवा काही हलके योगासने केल्यास पचन सुधारते.

27.  (२) स्नान आणि शारीरिक स्वच्छता

28.   ✅ गायच्या तुपाने किंवा नैसर्गिक तेलाने अभ्यंग (मालिश) करावी.
✅ गरम पाण्याने स्नान करणे उत्तम.
✅ रोज दात घासणे, जिभेची स्वच्छता करणे आणि डोळे धुणे आवश्यक.
✅ केसांना नियमितपणे तेल लावल्याने डोक्याचे आरोग्य चांगले राहते.

29.  (३) आरोग्यदायी आहाराच्या सवयी

30.   ✅ सकाळी पचनास हलका आणि पौष्टिक नाश्ता घ्यावा.
✅ ताजे, सेंद्रिय आणि घरगुती अन्न प्राधान्याने द्यावे.
✅ फास्ट फूड, जंक फूड, कोल्ड्रिंक्स यापासून लहानपणापासूनच मुलांना दूर ठेवावे.
✅ आयुर्वेदानुसार सहा रसयुक्त (गोड, आंबट, तिखट, तुरट, कडू आणि खारट) संतुलित आहार द्यावा.
✅ रात्री झोपण्याच्या दोन तास आधी जेवण करावे.

31.  (४) शारीरिक आणि बौद्धिक विकासासाठी व्यायाम आणि योग

32.   ✅ मुलांनी दररोज किमान ३०-४५ मिनिटे मैदानी खेळ खेळावेत.
✅ योग आणि प्राणायाम (अनुलोम-विलोम, भ्रामरी) केल्याने मुलांची स्मरणशक्ती आणि एकाग्रता वाढते.
✅ सूर्यनमस्कार, बालासन, वज्रासन, आणि ताडासन ही मुलांसाठी फायदेशीर आसने आहेत.

33.  (५) योग्य झोप आणि विश्रांती

34.   ✅ मुलांनी रोज ठराविक वेळी झोपण्याची सवय लावावी.
✅ रात्री लवकर झोपणे आणि पुरेशी झोप घेणे आवश्यक आहे.
✅ झोपण्याआधी मोबाईल, टीव्ही किंवा इलेक्ट्रॉनिक उपकरणांचा वापर टाळावा.
✅ झोपण्यापूर्वी अभ्यंग (पायांना आणि कपाळाला तुपाने मालिश) केल्यास झोप चांगली लागते.

35.  

              २. आरोग्यदायी सवयी बालकांमध्ये रुजवण्यासाठी उपाय

37.   ✅ नियमितपणे हात धुण्याची सवय लावावी – संक्रमण आणि आजार टाळण्यासाठी.
✅ योग्य बसण्याची आणि चालण्याची पद्धत शिकवावी – कण्याचे आरोग्य राखण्यासाठी.
✅ पाणी पिण्याच्या सवयी विकसित कराव्यात – शरीर हायड्रेटेड राहण्यासाठी.
✅ गोड पदार्थ, चॉकलेट्स आणि पॅकेज्ड फूड कमी प्रमाणात द्यावे.
✅ दररोज काही नवीन वाचन करण्याची सवय लावावी – बौद्धिक विकासासाठी.
✅ टीव्ही आणि मोबाइलच्या अतिवापरापासून वाचवावे.

३.   3.निष्कर्ष

40.   बालपणी अंगीकारलेल्या योग्य दिनचर्या आणि आरोग्यदायी सवयी पुढील आयुष्यात मोठा फरक घडवू शकतात. आयुर्वेदानुसार संतुलित आहार, नियमित व्यायाम, योग्य दिनचर्या आणि मानसिक शांती हे आरोग्याचे चार स्तंभ आहेत. पालकांनी लहान वयातच मुलांना या सवयी शिकवल्या तर त्यांचे आरोग्य आणि भविष्य दोन्ही उज्ज्वल राहील.

41.   ✨ "नैसर्गिक आणि संतुलित जीवनशैलीचा अंगीकार करून आपल्या बालकांचे आरोग्य अधिक सुदृढ बनवूया!" ✨

 

  Dr. Bhushan Kale.

Dr. Smita Kale.

Contact - 9665351355

               - 8888511522

 

 

 

बालसंजीवनी - आयुर्वेद बालकांसाठी (भाग -30)

30. बालकांमधील निद्रानाश आणि उपाय

पर्यायाने मुलांचे आरोग्य आणि विकास यासाठी योग्य झोप अतिशय महत्त्वाची आहे. आयुर्वेदानुसार, झोप ही शरीरातील तीन प्रमुख स्तंभांपैकी एक आहे, जी आरोग्याचे संतुलन राखते. पण अनेक पालकांना आपल्या मुलांच्या झोपेच्या समस्येचा सामना करावा लागतो. काही मुले रात्री उशिरा झोपतात, काही वारंवार झोपेतून जागी होतात, तर काहींना झोपच लागत नाही. या निद्रानाशाच्या समस्येवर योग्य आहार, दिनचर्या आणि आयुर्वेदिक उपचारांनी मात करता येते.

१. बालकांमध्ये निद्रानाशाची कारणे

निद्रानाश म्हणजे झोप न लागणे किंवा झोपेचा त्रास होणे. हे अनेक कारणांमुळे होऊ शकते:

(१) वातदोषाचा वाढ

• वातदोष वाढल्यामुळे मुलांना झोप नीट लागत नाही आणि ते वारंवार उठतात.
• रात्री उशिरा झोपणे, जास्त विचार करणे, किंवा खूप हालचाल करणे यामुळे वातदोष वाढतो.

(२) मानसिक तणाव आणि भीती

• अभ्यासाचा तणाव, नवीन वातावरणाशी जुळवून घेण्याचा ताण, भीती किंवा बिछान्यावर गडबड यामुळे झोप लागत नाही.

(३) चुकीचा आहार आणि पचनाचा त्रास

• झोपायच्या आधी जड किंवा तिखट आहार घेतल्याने झोप लागण्यास त्रास होतो.
• गॅस, अपचन किंवा पोटदुखीमुळेही लहान मुलांना झोप लागत नाही.

(४) स्क्रीन टाईम आणि इलेक्ट्रॉनिक उपकरणांचा वापर

• झोपण्याच्या आधी मोबाईल, टीव्ही किंवा टॅबलेटचा जास्त वापर केल्याने मेंदू अतिसक्रिय होतो आणि झोपेचे चक्र बिघडते.

(५) शरीरात पौष्टिक तत्त्वांची कमतरता

• कॅल्शियम, मॅग्नेशियम आणि आयर्नच्या कमतरतेमुळेही झोपेच्या समस्या निर्माण होतात.
• अशक्तपणा असलेल्या मुलांमध्ये झोप व्यवस्थित लागत नाही.

२. आयुर्वेदानुसार निद्रानाश दूर करण्यासाठी घरगुती उपाय

(१) झोपण्याआधी आहारात योग्य बदल

✅ झोपण्यापूर्वी गायचे दूध, तूप आणि खडीसाखर यांचा समावेश करावा.
✅ बदाम, मनुका आणि खजूर हे पोषणद्रव्ये झोप सुधारण्यासाठी उपयुक्त असतात.
✅ पचनास हलका आणि सात्विक आहार रात्री द्यावा.

(२) झोपण्यासाठी शांत आणि अनुकूल वातावरण तयार करणे

✅ झोपण्याच्या खोलीत मंद प्रकाश आणि शांत संगीत ठेवा.
✅ झोपायच्या आधी उशिरा खेळणे, टीव्ही बघणे किंवा अभ्यास करणे टाळा.
✅ बिछान्यावर झोपण्याआधी गोष्टी सांगणे किंवा मंत्र पठण केल्याने मुलं लवकर झोपतात.

(३) अभ्यंग (मालिश) – वात शांत करणारा उपाय

✅ झोपण्याच्या आधी मुलांच्या पायांना आणि डोक्याला गुणकारी तेलाने मालिश करावी.
✅ तिळाचे तेल, नारळाचे तेल किंवा बदाम तेल वापरणे फायदेशीर ठरते.
✅ अभ्यंगामुळे शरीर आणि मन शांत होते, त्यामुळे झोप लवकर लागते.

(४) आयुर्वेदिक औषधे आणि काढे

✅ ब्राह्मी आणि शंखपुष्पी – मुलांचे मन शांत ठेवते आणि झोप सुधारते.
✅ वचा (Acorus calamus) – झोप न लागणे आणि चिडचिड यासाठी प्रभावी आहे.
✅ अश्वगंधा चूर्ण – मुलांच्या मानसिक तणावासाठी उपयुक्त आहे.
✅ सेंद्रिय हळद आणि गरम दूध – वात शांत करून चांगली झोप आणते.

(५) योग आणि प्राणायाम

✅ मुलांनी शवासन, वज्रासन आणि सुखासन करावे.
✅ भ्रामरी प्राणायाम आणि अनुलोम-विलोम केल्याने झोपेचे विकार दूर होतात.

३. मुलांसाठी आदर्श झोपेची दिनचर्या

🌞 सकाळी लवकर उठवणे आणि सूर्यप्रकाशात काही वेळ घालवणे.
🥗 सकाळी पौष्टिक आहार आणि रात्री हलका आहार द्यावा.
📵 रात्री झोपण्याच्या आधी मोबाइल आणि स्क्रीनचा वापर टाळावा.
🛏️ झोपण्याआधी शांत वातावरण तयार करणे आणि गोष्टी सांगणे.
🧘 संध्याकाळी हलका व्यायाम किंवा योग करणे.

४. निष्कर्ष

बालकांमध्ये निद्रानाशाची समस्या वाढत आहे, परंतु योग्य आहार, दिनचर्या आणि आयुर्वेदिक उपचारांनी ती सहज दूर करता येते. मुलांच्या झोपेचे विकार ओळखून, त्यावर वेळेत उपाय करणे आवश्यक आहे. शांत झोप ही त्यांच्या शारीरिक आणि मानसिक आरोग्यासाठी अनिवार्य आहे.

✨ "नैसर्गिक आणि आयुर्वेदिक उपायांनी मुलांची झोप सुधारूया आणि त्यांचे आरोग्य उज्वल बनवूया!" ✨

 

 Dr. Bhushan Kale.

Dr. Smita Kale.

Contact - 9665351355

               - 8888511522

बालसंजीवनी - आयुर्वेद बालकांसाठी (भाग -29)

29. ADHD आणि एकाग्रता वाढवण्यासाठी आयुर्वेदिक उपाय

आजच्या धकाधकीच्या जीवनशैलीत मुलांमध्ये एकाग्रतेचा अभाव आणि ADHD (Attention Deficit Hyperactivity Disorder) सारख्या समस्या मोठ्या प्रमाणात आढळतात. अभ्यासात लक्ष न लागणे, अतिचंचलता, विचलित होणे आणि सुसूत्रता नसणे ही ADHD ची लक्षणे आहेत. आधुनिक वैद्यकशास्त्रात यासाठी औषधे आणि थेरपी सुचवली जाते, पण आयुर्वेदातही यावर प्रभावी आणि नैसर्गिक उपाय आहेत. योग्य आहार, दिनचर्या, पंचकर्म, आणि आयुर्वेदिक औषधोपचारांद्वारे एकाग्रता वाढवणे शक्य आहे.

१. ADHD म्हणजे काय?

👉 ADHD (Attention Deficit Hyperactivity Disorder) हा एक न्यूरोलॉजिकल विकार आहे, जो मुलांमध्ये सर्वाधिक दिसून येतो.
👉 या विकारात मुलांचे लक्ष एका गोष्टीवर केंद्रित राहत नाही, त्यांना सतत हालचाल करावीशी वाटते आणि त्यांचे मन पटकन विचलित होते.
👉 मुलांची शिकण्याची क्षमता कमी होते आणि त्याचा परिणाम त्यांच्या शालेय शिक्षण, सामाजिक जीवन आणि व्यक्तिमत्त्व विकासावर होतो.

ADHD ची प्रमुख लक्षणे:

✔️ सतत हालचाल करणे (Hyperactivity)
✔️ कोणतीही गोष्ट नीट ऐकून न घेणे
✔️ अभ्यासात कमी रस
✔️ पटकन कंटाळा येणे
✔️ सतत विचार बदलणे
✔️ कोणत्याही गोष्टीत सुसूत्रता नसणे
✔️ आक्रमकपणा किंवा भावनिक अस्थिरता

२. ADHD साठी आयुर्वेदिक दृष्टिकोन

🌿 आयुर्वेदानुसार, ADHD मुख्यतः वात आणि रजोगुणाच्या असंतुलनामुळे होतो.
🌿 अशांत बुद्धी, चंचलता आणि अतिचंचलता ही वातदोषाच्या वाढीची लक्षणे आहेत.
🌿 जर पचनशक्ती (अग्नी) कमकुवत असेल, तर शरीरात आम (toxins) तयार होतात आणि त्यामुळे मेंदूवर वाईट परिणाम होतो.

👉 ADHD आणि एकाग्रता सुधारण्यासाठी आयुर्वेदात आहार, औषधी, दिनचर्या, पंचकर्म आणि योगासने यांचा उपयोग केला जातो.

३. ADHD आणि एकाग्रता वाढवण्यासाठी आयुर्वेदिक आहार

(१) मेंदूला पोषण देणारे पदार्थ:

✅ बदाम, अक्रोड, मनुका आणि खजूर – मेंदूला उत्तम पोषण देतात आणि स्मरणशक्ती सुधारतात.
✅ गायीचे दूध आणि तूप – एकाग्रता वाढवते आणि मज्जासंस्थेस बल देते.
✅ तिळाचे तेल आणि ओमेगा-३ युक्त पदार्थ (अक्रोड, जवस) – मेंदूची कार्यक्षमता वाढवते.
✅ पालक, बीट, गाजर आणि आवळा – रक्तप्रवाह सुधारतात आणि शरीराला आवश्यक पोषण पुरवतात.

(२) टाळावयाचे पदार्थ:

❌ फास्ट फूड आणि प्रक्रिया केलेले पदार्थ – मुलांच्या मेंदूच्या विकासावर विपरीत परिणाम करतात.
❌ जास्त साखर आणि कोल्ड्रिंक्स – मुलांमध्ये अतिचंचलता आणि विचलन वाढवते.
❌ अतिप्रक्रियायुक्त दूध आणि डेअरी उत्पादने – काही मुलांना पचनास जड ठरतात आणि चिडचिड वाढते.

४. ADHD सुधारण्यासाठी आयुर्वेदिक औषधे आणि उपाय

(१) आयुर्वेदिक औषधे:

🌿 ब्राह्मी – स्मरणशक्ती आणि एकाग्रता वाढवण्यासाठी सर्वोत्तम औषध.
🌿 शंखपुष्पी – मेंदूला शांतता आणि स्थैर्य देते.
🌿 वचा (Acorus calamus) – बोलण्यात अडचण असलेल्या मुलांसाठी फायदेशीर.
🌿 अश्वगंधा – तणाव कमी करून मुलांच्या एकाग्रतेस मदत करते.
🌿 ज्योतिष्मती (Celastrus paniculatus) – बुद्धिवर्धक आणि मानसिक स्थैर्य वाढवणारे.

👉 वरील औषधे आयुर्वेद तज्ज्ञांच्या सल्ल्याने योग्य मात्रेत द्यावीत.

५. ADHD असलेल्या मुलांसाठी पंचकर्म उपचार

🌿 नस्य (नाकात औषध टाकणे) – वाचा, मेंदू आणि ध्यानशक्ती सुधारण्यासाठी प्रभावी.
🌿 शिरोधारा – तणाव आणि चंचलता कमी करण्यासाठी तूप किंवा तेलाचा प्रवाह कपाळावर सोडणे.
🌿 अभ्यंग (मालिश) – तिळाच्या तेलाने मालिश केल्याने मज्जासंस्था शांत होते.
🌿 बस्ती (औषधी एनिमा) – वात नियंत्रित करून एकाग्रता सुधारते.

६. ADHD सुधारण्यासाठी योग व प्राणायाम

🧘 योगासन:
✅ वज्रासन – मानसिक स्थैर्य वाढवते.
✅ शवासन – मन शांत करून चंचलता कमी करते.
✅ सुखासन आणि ध्यान – मुलांची एकाग्रता वाढवण्यास मदत करते.

🌬️ प्राणायाम:
✅ अनुलोम-विलोम – मेंदूची क्षमता वाढवतो आणि एकाग्रता सुधारतो.
✅ भ्रामरी प्राणायाम – तणाव आणि अशांतता कमी करण्यासाठी फायदेशीर.

७. ADHD असलेल्या मुलांसाठी विशेष दिनचर्या

🌞 सकाळी लवकर उठवणे आणि नियमित वेळेवर झोपणे.
🥗 योग्य आहार आणि ताजे अन्न द्यावे.
📵 मोबाईल, टीव्ही आणि गेम्सचा अतिवापर टाळावा.
🎨 चित्रकला, वाचन, संगीत यांसारख्या सृजनशील गोष्टींमध्ये सहभागी करून घ्यावे.
🛏️ मुलांच्या खोलीत शांत आणि प्रसन्न वातावरण ठेवावे.

८. निष्कर्ष

ADHD मुळे मुलांची एकाग्रता कमी होते, चंचलता वाढते आणि अभ्यासात अडचणी येतात. यावर आयुर्वेदात संपूर्ण आणि नैसर्गिक उपाय आहेत. योग्य आहार, आयुर्वेदिक औषधे, पंचकर्म, योग आणि दिनचर्या यामुळे मुलांच्या मेंदूची क्षमता वाढते, एकाग्रता सुधारते आणि त्यांचे मानसिक आरोग्य सुदृढ राहते.

"नैसर्गिक उपायांनी बालकांचा विकास घडवूया आणि त्यांचे भवितव्य उज्ज्वल करूया!" 

 

 Dr. Bhushan Kale.

Dr. Smita Kale.

Contact - 9665351355

               - 8888511522